محققين « 1 » ، در باب محل اين عقيده در مجموع آراء مانى ، اختلاف دارند . جكسن ، كه در اين مسئله بتفصيل بحث كرده است ، چنين گويد : ما حق داريم معتقد باشيم ، كه مانى شخصا اعتقاد بتناسخ را يكى از اركان تعليمات دينى خويش قرار داده و ميگفته است ، كه مستمعين سست اعتقاد و ساير گناهكاران بكيفر اعمال خود خواهند رسيد و آن كيفر عبارت از يك قسم بازگشت به اين عالم است ، ولى خواص قوم از آن معاف هستند . اما بعقيده وزن دنك « 2 » اين بازگشت بعالم مربوط بافراد سماعون نيست ، بلكه نورى ، كه در آنها مختفى است ، بايد آنقدر به اين جهان بازگردد ، كه عاقبت در عالم نور فانى شود . بارى كيش مانى بعد از او در آسياى مركزى ، كه قبلا دين بودايى در آن استقرار يافته بود ، انتشار يافت و با اين محيط جديد هم سازش گرفت . رساله چينى كه از مانويان باقى است ، انشايى دارد ، كه به كلى بسبك بودايى است « 3 » . جامعه مانوى مركب از پنج طبقه بود ، معادل پنج تجلى پدر عظمت ، از اينقرار : طبقه اول 12 نفر رسول ( به پهلوى فريستگان ) « 4 » ، طبقه دوم 72 تن اسقف ( به پهلوى اسپسگان ) « 5 » ، طبقه سوم 360 تن شيوخ ( به پهلوى مهشتگان ) « 6 » ، طبقه چهارم برگزيدگان ( به پهلوى وزيدگان ) « 7 » و طبقه پنجم سماعون ( به پهلوى نيوشگان ) « 8 » . عده افراد ايندو دسته اخير حدى نداشت « 9 » و اين دو طبقه بيشتر از سايرين در كتب مانويه نام برده

--> ( 1 ) - والدشميدت - لنتس ، مقام عيسى ؛ جكسن مجله شرقى امريكا ج 45 ، ص 246 ، و بعد ؛ وزن دنك ، AO ، ج 8 ، ص 178 ؛ آندرآس - هنينگ 2 ، ص 310 . ( 2 ) - Wesendonk ( 3 ) - شاوان و پليو ، مجله آسيايى ، 1911 ، ص 617 - 499 . ( 4 ) - frestaghan ( 5 ) - ispasaghan ( 6 ) - mahishtaghan ( 7 ) - vizidhaghan ( 8 ) - niyoshaghan ( 9 ) - اين طبقه‌بندى پنجگانه مانويان مصنوعى است . در باب شرح طبقه‌بندى جامعه -